Cầu đá, cầu gỗ và cầu khỉ
Cầu ngói Nguyệt tiên kiều trong quần thể kiến trúc chùa Thầy, xây dựng vào thế kỷ 17. Ảnh: Nguyễn Anh Tuấn.

Cầu đá và cầu gỗ là hai sản phẩm đặc trưng của khoa cầu đường ngày xưa, mặc dầu nó không đóng vai trò lớn trong giao thông quan trọng, vì tầm cỡ của nó quá nhỏ bé, nhưng tính nghệ thuật lại có thừa và hình như người xưa chú trọng đến mặt này nhiều hơn.

Làng Cự Trữ ở Nam Định, vốn làm nghề dệt vải nên dẫn đến con kênh lớn chạy trong làng, vừa để sinh hoạt vừa để giặt vải, trên kênh có vài ba chiếc cầu đá thấp gần mép nước, với các trụ và gầm đá, mặt cầu bằng đá được đặt trên trụ và dầm. Cầu đá ở đảo Cát Hải, ở đền thờ Sỹ Nhiếp trong thành Luy Lâu, ở Phủ Giầy và ở nhiều địa phương khác thực sự là những tác phẩm, chúng có độ cong vừa phải, có chạm khắc trang trí hoa văn đầu cột mép dầm và thành phiếm mặt cầu. Bề ngang mặt cầu đá không rộng, từ 100cm đến 120cm, đủ cho một người gồng gánh hoặc dắt trâu đi lại. Cầu đá có tính tượng trưng làm đẹp cho kiến trúc chính là chiếc cầu đá nối từ tòa Thượng điện xuống tòa Tích Thiện am, chùa Bút Tháp, được làm trong thế kỷ 17.

Cầu đá chùa Bút Tháp (Thuận Thành, Bắc Ninh) dẫn từ tòa Thượng điện sang tòa Tích Thiện am. Kiến trúc thế kỷ 17.

Cầu gỗ thì rất nhiều. Dạng đơn giản là lát những ván gỗ bằng trên nhịp gỗ. Cầu kỳ hơn người ta làm thành cầu theo kết cấu cong của cầu như cái vồng, cầu gỗ Thê Húc ở đền Ngọc Sơn, là chiếc cầu đẹp của thế kỷ 20. Thê Húc là tay vịn vào mặt trời.

Cầu gỗ Thê Húc, dẫn vào đền Ngọc Sơn (Hà Nội), Ảnh: Nguyễn Anh Tuấn
Kiến trúc bên trong cầu Nguyệt tiên kiều (Chùa Thầy). Các lớp vì kèo gỗ tạo thành bộ mái ngói cho cầu, giúp bảo vệ nắng mưa.

Năm 1965, lên huyện Thanh Ba, Phú Thọ, đứng từ một ngọn núi cao nhìn xuống thung lũng, tôi thấy một cây cầu ngói mái ngả nâu đen, xinh xắn nằm im trên cánh đồng. Con suối mà nó bắc qua cũng nhỏ hẹp, có lẽ nó để trang trí cho cảnh vật nhiều hơn, vì vùng này cũng rất ít người qua lại. Sau này tôi còn thấy nhiều cầu ngói ở Hành Thiện, Kim Sơn, Hà Tây. Đặc biệt hai chiếc Nhật Nguyệt tiên kiều trong quần thể kiến trúc chùa Thầy, và chiếc chùa cầu Hội An. Nếu là cầu đá, người ta không cần làm mái, vì cầu đá có thể chịu mưa nắng tốt, nhưng cầu gỗ phải bảo vệ tốt hơn cho khỏi chóng mục và nứt, do đó mới cần làm mái. Nhưng vào những ngày mưa, những chiều tối đi dạo đứng trong cái cầu ngói mà ngắm cảnh vật sông nước cũng thật tình tứ. Thoạt tiên người ta thả nhịp gỗ nêm chặt xuống lòng sông, sau đó lao dầm, bắc ván, rồi lập thành cầu và dựng vì kèo lợp ngói. Mái ngói nặng giữ chiếc cầu vững hơn trong mưa bão, chiếc cầu ở Bắc Ninh người ta còn dựng cả vách gỗ che thành cầu như một ngôi nhà kín. Những bia đá nói về việc dựng cầu, gọi là Thành kiều bi ký, được dựng lắp khắp nơi.

Cầu ngói Nguyệt tiên kiều trong quần thể kiến trúc chùa Thầy, xây dựng vào thế kỷ 17. Ảnh: Nguyễn Anh Tuấn.
Cầu ngói vùng Kim Sơn (Ninh Bình), gần nhà thờ Phát Diệm. Hai bên thành cầu được dựng hàng lan can gỗ để bảo vệ người và xe qua lại.
Cầu đá, một đặc sản của vùng nông thôn Nam Định, Thái Bình. Hiện vật bảo tàng Nam Định. Ảnh: Nguyễn Anh Tuấn.

Nếu như cầu ngói và cầu gỗ được làm cầu kỳ như vậy, nhưng hình như người xưa chỉ đặt những cây cầu ấy vào những nơi có cảnh đẹp, còn phần lớn cầu bắc qua kênh rạch và sông nhỏ nông thôn là cầu khỉ, hay cầu tre.

Cầu khỉ, phổ biến ở vùng đồng bằng Nam Bộ. Ảnh Nadal, khoảng năm 1926, chụp ở Tân Bình, một huyện ngoại ô Sài Gòn. Nguồn: belleindochine.free.fr

Cầu tre được kết cấu chặt chẽ, chủ yếu dùng bắt qua những sông vừa chiều ngang chừng 50-70m, trong vùng khí hậu ổn định, ít gặp bão lớn, nhưng do cây tre dài nên cầu tre có thể làm ở những con sông nước sâu và bờ cao. Ở nông thôn, người ta cho phép đầu thầu những cầu tre, khi khách qua phải nộp vài trinh mãi lộ. Vùng Sơn Tây có nhiều cầu tre. Còn lại là cầu khỉ, một dạng cầu tối đơn giản, mà nối đi chỉ là một cây tre vắt vẻo trên nhịp sào cao. Người già và trẻ con vô cùng khó khăn nếu phải đi qua cầu khỉ. Đầu những năm 1960, cầu khỉ còn phổ biến ở Hải Dương và ở miền Nam, có lẽ đến tận ngày nay, nếu bạn đi xe đạp, thì phải vác xe lên vai khi qua cầu khỉ.

Kiến trúc cầu cổ đẹp thì có đẹp, nhưng kết cấu còn thô sơ, chịu tải yếu, nhịp vượt không lớn, chiều cao không lớn, chiều cao không cao, không đáp ứng với sông lớn và thuyền bè lớn đi qua gầm cầu.

Cầu ngói vùng Sơn Tây. Bưu ảnh Đông Dương thế kỷ 20. Nguồn: belleindochine.free.fr

 

Nội dung chép lại từ cuốn “Văn minh vật chất của người Việt / Tác giả: Phan Cẩm Thượng”

Đánh giá

0 thích
Upvote Downvote

Total votes: 0

Upvotes: 0

Upvotes percentage: 0.000000%

Downvotes: 0

Downvotes percentage: 0.000000%

Loading Facebook Comments ...

Trả lời

Thư điện tử của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *

Cầu đá, cầu gỗ và cầu khỉ

đăng nhập

Thông qua tài khoản Mạng xã hội

Chưa có tài khoản?
đăng ký

Khởi tạo mật khẩu

Quay về
đăng nhập

đăng ký

Điền thông tin và bấm nút "Đăng ký"

Captcha!
Quay về
đăng nhập

Xin chào!

hoặc

Đăng nhập

Quên mật khẩu?

Chưa có tài khoản? Đăng ký

Đóng
của

Đang xử lý file...