(Tiếng Việt) Kiến trúc không chỉ là công trình: Tưởng nhớ Ada Louise Huxtable
Ada Louise Huxtable

Sorry, this entry is only available in Vietnamese. For the sake of viewer convenience, the content is shown below in the alternative language. You may click the link to switch the active language.

Kiến trúc chiếm một vị trí đặc biệt trong xã hội chúng ta. Có những công trình được xây theo nhu cầu riêng, dù là cá nhân hay tập đoàn. Bởi vì chi phí mua đất và xây dựng rất đắt đỏ, phía tư nhân thường quan niệm rằng điều này sẽ mang tác động xã hội và chính trị đối với cương lĩnh của một người, một phiếu bầu cử. Tuy nhiên kiến trúc, hoặc phần lớn của nó là dành cho lợi ích chung: Công trình do một hội đồng làm nên với nhiều người sống và làm việc tại đó, thường trong thời gian dài. Đặc trưng này đảm bảo thỏa mãn yêu cầu của khách hàng nhưng khó thuận ý số đông hơn.

Vậy làm thế nào để duy trì cán cân quyền lực theo hướng hữu ích cho cả cộng đồng? Ít nhất là nhờ tính tự do và thuyết phục của báo chí, đó là điều Ada Louise Huxtable – nhà phê bình kiến trúc của thời báo New York Times đã nhận thấy.

Huxtable qua đời ngày 07/01/2013 ở tuổi 91, bà từng bước hẳn vào văn phòng của tổng biên tập và yêu cầu tờ Times đăng tải những bài viết còn thiếu sót về các công trình. Sau khi nhận được sự chú ý, tòa soạn đã đưa Huxtable vào một vị trí mới với tư cách nhà phê bình kiến trúc đầu tiên của tờ báo, bên cạnh các lĩnh vực nghệ thuật, văn học, ca kịch, âm nhạc, phim ảnh và vũ họa. Bà đã làm việc ở Times trong 19 năm, giữ cương vị tương đương nhà phê bình ở Wall Street Journal song công việc ít đòi hỏi hơn.

Huxtable không bao giờ để độc giả và những ai quan tâm quên mất là kiến trúc không giống các lĩnh vực nghệ thuật khác. Hội họa, khiêu vũ có tầng lớp ẩn hiện, nhưng kiến trúc thì bao trùm tất cả. Mọi người đều thấy và trải nghiệm nó. Huxtable khẳng định đó cũng là một loại hình nghệ thuật và mọi người xứng đáng được thưởng thức một cách đầy đủ. Kiến trúc hàm chứa đời sống của ta trong không gian có tổ chức. Phân tách sự chênh lệch giữa khách hàng có thu nhập cao, kiến trúc sư và đám đông không có tiếng nói. Bà không ngần ngại phê bình, đầu tiên là các nhà quy hoạch, sau đó nếu cần thiết là cả các quan chức, kế đó tới những kiến trúc sư. Bà phê phán những hình thái kiến trúc tầm thường làm xấu đi bộ mặt thành phố New York nói riêng và thế giới nói chung.

Huxtable đã thể hiện sự phẫn nộ sâu sắc khi hay tin Ga Pennsylvania bị phá bỏ để lấy đất cho Penn Plaza – khách sạn, văn phòng, khu phức hợp thể thao và giải trí mà theo nhà phê bình thì đây là một cách phô trương tầm thường. “Đã đến lúc chúng ta dừng nói về sự dư thừa của cải xã hội. Đây là một xã hội nghèo đói.” Bà cho rằng nguyên do đến từ những tòa nhà và đô thị ta xây dựng. Khích bác sự thoái trào về thẩm mỹ chung của xã hội. Những nhà bất động sản không phải bạn của Huxtable.

Với những bài viết về Penn Station và một số công trình khác ở vùng hạ Manhattan, Huxtable đã đóng góp vào phong trào bảo tồn lịch sử và trở thành người bảo hộ trứ danh. Nhưng vị thế ấy không khiến bà để tâm. Một vài năm sau, giá trị gìn giữ lịch sử đã trở thành những quy chuẩn lộn xộn và nhận phê bình gay gắn từ phía nhà phê bình. Chịu sức ép tương tự là phong trào hậu hiện đại do Robert Venturi, Denise Scott khởi xướng, tòa thị chính Portland của Michael Graves, tháp AT&T của John Burgee, v.v.. Theo Huxtable chúng không thể hiện hình thái sâu sắc nào ngoại trừ yếu tố xa xỉ và nông cạn đến tột cùng. Bà cũng chỉ trích những kiến trúc sư (cùng khách hàng) vì những công trình thiếu tính mật thiết với văn hóa, bối cảnh, trải nghiệm.

Những đóng góp của Huxtable cho kiến trúc được cả thế giới biết đến. Bà tạo tiếng nói uy lực cho những giá trị lịch sử có nguy cơ bị nền kinh tế tư bản băng hoại, bày tỏ góc nhìn và đánh giá khách quan khi phản biện các trường phái kiến trúc tiêu biểu lúc bấy giờ.

Nhưng di sản của bà cũng được coi là đã vượt khỏi khuôn khổ kiến trúc: Phát triển hệ quy chiếu cho việc phê bình mà bất kỳ ai cũng thấy đáng học hỏi. Vậy quy chuẩn đó là gì? Tài năng, chứ không phải tiền bạc. Một con người trang nhã song đồng thời cương quyết, nhìn kiến trúc qua con mắt nghệ thuật và thuyết phục được mọi độc giả. Lý luận vững chắc như sắt đã mà cùng lúc thì linh hoạt. Góc nhìn khách quan dựa trên cơ sở khả kiến thay vì cảm tính của kiến trúc sư, hoặc nhờ vào hình thức hay tầm vóc trí tuệ mà bà nghĩ công trình có thể thể hiện được.

Tinh thần cầu thị của bà đồng nghĩa với việc để lại một phần trọng trách cho những người khác, trong quá trình ý thức bức tranh toàn cảnh về thiết kế quy hoạch đô thị, giải đáp mặt tốt xấu trong ngành kiến trúc. Nhưng Huxtable luôn khiêm tốn cho rằng mình chỉ là một nhà báo đang cố mưu sinh trước kỳ hạn, nhà sử gia với xu hướng tiếp cận mọi văn bản theo cách hồ nghi. Sự công nhận mà giới chuyên môn dành cho bà đã khẳng định quan điểm Huxtable vốn luôn nâng niu hết mình: Phát triển và thời sự, nhấn mạnh vai trò của công chúng và chính quyền trong việc gây dựng bộ mặt xã hội.


Biên tập: An Nguyễn

Leave your vote

0 points
Upvote Downvote

Total votes: 2

Upvotes: 1

Upvotes percentage: 50.000000%

Downvotes: 1

Downvotes percentage: 50.000000%

Loading Facebook Comments ...

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

(Tiếng Việt) Kiến trúc không chỉ là công trình: Tưởng nhớ Ada Louise Huxtable

đăng nhập

Thông qua tài khoản Mạng xã hội

Don't have an account?
đăng ký

Khởi tạo mật khẩu

đăng ký

Điền thông tin và bấm nút "Đăng ký"

Hey there!

or

Sign in

Forgot password?

Don't have an account? Register

Close
of

    Processing files…