Kiến trúc quân sự của người An Nam

Tại mỗi quốc gia, mỗi vùng miền, kiến trúc luôn là ngành nghệ thuật đầu tiên, là nền tảng để những môn nghệ thuật khác phái sinh bằng cách tự giải sinh khỏi chính nó. Trên mảnh đất An Nam này, kiến trúc được thực hiện qua một số lượng đồ sộ các công trình.

Ở An Nam cũng không còn giữ được những công trình xây dựng dưới triều đại trước thời nhà Hậu Lê. Những kinh thành cổ như Cổ Loa, Đại La, Hoa Lư chỉ còn để lại dấu tích là các gò đất và dấu vết hào nước. Theo như người An Nam mô tả thì các dãy tường thành của họ kéo dài hàng nhiều cây số , bao quanh tất cả các cung điện và đền đài mà vẻ tráng lệ chắc chắn đều được ca ngợi thái quá. Ngay cả với nghệ thuật thời Hậu Lê, chúng tôi cũng không thấy công trình nào chắc chắn được xây dựng trước thế kỷ 17.

Tình trạng các công trình cổ biến mất bắt nguồn từ cả nguyên nhân về địa lý và lịch sử. Nền văn minh An Nam hình thành tại các vùng châu thổ ở Bắc Kỳ và Bắc Trung Kỳ, những vùng đất trũng do phù sa bồi đắp và không hề có mỏ đá nào. Mặc dù quanh các châu thổ này có núi đá vôi có thể sử dụng để xây dựng, nhưng khâu vận chuyển rất khó khăn nên đã hạn chế việc khai thác. Vì lý do đó và chắc chắn cũng còn một vài lý do khác, ở phần lớn các công trình, thợ thi công chỉ sử dụng những loại vật liệu dễ hư hại là gỗ và gạch.

Ngoài ra, những công trình này còn phải chống chọi với nhiều yếu tố bất lợi, đặc biệt là thời tiết xấu, bão gió, sét, ngập lụt đi kèm với những trân mưa lớn vào mùa hạ và cuối cùng là sự tấn công của mối, loại côn trùng có thể tấn công cả những loại gỗ tốt nhất. Mặt khác, phải kể đến những biến động liên tiếp trong lịch sử. An Nam thường xuyên trong tình trạng chiến tranh, hoặc chống lại quân Chiêm Thành nhiều lần đánh tới tận kinh đô, hoặc chống những kẻ tiếm quyền và nổi loạn. Cũng không thể không nhắc đến cuộc tranh giành quyền lực dai dẳng giữa chúa Trịnh ở Đàng Ngoài và chúa Nguyễn ở Đàng Trong đã khiến đất nước rơi vào cảnh binh đao suốt gần hai thế kỷ. Các thành trì mỗi khi bị chiếm đóng thường bị cướp, đốt và phá hủy.

Cũng phải nói thêm rằng người An Nam vốn không phải là người có chuyên môn về bảo tồn, ít nhất là với công trình xây dựng. Họ không thích công việc duy tu và đây cũng là điểm chung giữa họ với người Trung Quốc và Campuchia. Trong suy nghĩ của họ, xây dựng một ngôi đền mới có giá trị hơn nhiều so với tu bổ ngôi đền cũ: vị thánh thần được thờ tự trong đền sẽ thấy mãn nguyện hơn với nơi thờ mới, còn người tổ chức xây dựng đền cũng cảm thấy hãnh diện. Họ không ngần ngại phá bỏ đền cũ rồi sự dụng lại vật liệu để xây dựng đền mới. Chính vì vậy, những công trình mới thường được xây trên chính nền công trình cũ, theo cùng một kết cấu và có những bộ phận thuộc khung nhà có niên đại trước thời điểm xây dựng rất lâu.

Chỉ có một vài bộ phận của công trình được xây bằng đá: bậc thang trang trí, chân cột, tấm lát nền, cột cổng. Tuy nhiên, đá hẳn là được sử dụng rất phổ biến ở Trung Kỳ để xây thành, nếu ta căn cứ vào công trình duy nhất còn lại từ thời trung đại , đó là thành nhà Hồ.

Thành nhà Hồ (Thanh Hoá)

Thành nhà Hồ được xây dựng vào cuối thế kỷ 14 tại Thanh Hóa vẫn còn giữ lại được những vết tích đồ sộ: “Thành có hình chữ nhật, mỗi mặt thành đều có một cửa vòm, nhưng riêng mặt phía Đông có ba cửa. Các bức thành bên ngoài, các cửa thành và vòm cuốn đều được xây dựng bằng những khối đá có kích thước rất lớn. Để thực hiện được công việc như vậy chắc chắn đòi hỏi nỗ lực rất lớn. “ Những pháo đài đồ sộ nhất chắc chắn là những công trình chúa Nguyễn đã cho xây dựng để ngăn chặn các cuộc phản công của chúa Trịnh tại những hẻm núi ngăn cách giữa Đàng Trong và Đàng Ngoài.

Nổi tiếng nhất chính là Lũy Đồng Hới (Lũy Thầy) với vai trò lịch sử đã được L.Cadière hé lộ :“ Được xây dựng năm 1631, tòa thành kéo dài từ núi Đầu Mâu ra đến cửa biển Nhật Lệ và có chiều cao tới 6 mét. Mặt ngoài thành được dựng những phiến gỗ lim khổ lớn; mặt trong được xây giật cấp thành năm bậc đảm bảo cho voi và ngựa có thể đi lại được. Tổng chiều dài tường thành khoảng 18 cây số. Dọc theo tường thành, cứ cách khoảng 12 hoặc 20 mét lại có một chòi canh có bố trí đại bác cỡ lớn và cách 4 mét lại có một máy bắn đá.”

Luỹ Đồng Hới (Quảng Bình)

Những tòa thành hiện còn lại ở Đông Dương đều được xây kiểu hiện đại mang nét đặc trưng phong cách châu Âu vì đều xây kiểu pháo đài của Vauban (1). Đó hoàn toàn không phải tác phẩm của các sĩ quan Pháp phục vụ vua Gia Long như người ta vẫn nói: khi những tòa thành này được xây dựng trong 40 năm đầu thế kỷ 19, các sỹ quan đó đều đã rời An Nam. Thành Sài Gòn, tòa thành cổ nhất thuộc loại này, được xây dựng vào cuối thế kỷ 18 do đại tướng Olivier de Puymanel (2) chỉ đạo thi công theo lệnh vua Gia Long, không còn nữa. Nó đã bị quân đội triều đình phá hủy sau khi chiếm đóng Sài Gòn, trong cuộc khởi nghĩa ở lục tỉnh Nam Kỳ. Tất cả những tòa nhà khác, ngoại trừ thành Nha Trang và thành Huế, đều được xây dựng bởi những đội công binh người An Nam, những người đúng là đã được sĩ quan Pháp đào tạo.

Chúng ta biết rằng chính Giám mục xứ Adran đã dịch cho vua nhà Nguyễn các cuốn sách về kiến trúc xây thành, nhất là những đoạn trong Bách Khoa toàn thư liên quan đến lĩnh vực này. Tòa thành lớn nhất với chu vi 10 cây số chính là kinh thành Huế được xây dựng từ năm 1805 đến 1816 dưới sự chỉ đạo của Chaigneau và Vannier (3), ít nhất là ở giai đoạn đầu. Bản ghi chép của Charles Maybon (4) về quá trình xây thành có một phần mô tả khá thú vị: “đó là một công trình có mặt bằng hình vuông với chu vi từ năm đến sáu dặm; xây theo các quy tắc xây dựng pháo đài Châu Âu, theo tôi sơ đồ thiết kế bắt chước theo mẫu một trong những tòa thành của Vauban ở thành phố Strasboug. Thành có 24 pháo đài lồi, mỗi pháo đài lồi bố trí 36 khẩu đại bác từ 18 đến 68 livrơ (5), tất cả đều được đúc tại xưởng đúc riêng (của vua Gia Long);… tường thành cao khoảng 50 bộ (6), lớp tường rất dày với nhiều hầm tránh bom và kho chứa. v.v…

Kinh thành Huế

Các cổng thành được xây bằng những khối đá lớn, có chiều cao ít nhất 60 bộ, còn chiều cao tính đến tận chóp trên đỉnh phải tối thiểu 120 bộ, trên mỗi cổng thành đều có biển tên bằng đá cẩm thạch đen và chữ mạ vàng. Các đường hào được lát gạch có chiều rộng tối thiểu 100 bộ và chiều sâu cân đối theo tỷ lệ. Các mái dốc, tức là lối đi có mái che, đều có bề mặt và đỉnh mái ốp đá chạm trổ, khoảng sân rộng dốc về phía bờ sông cũng tương tự. Phía trên mỗi cổng thành có một công trình xây hai tầng, mái lợp ngói, và những chóp bằng đồng đánh bóng… Cách quãng đều đặn là các cầu thang dùng làm lối lên cho quân lính và có đường dốc nghiêng dành cho súng đại bác.

Tóm lại, tổng thể xây dựng tạo thành một công trình nguy nga, đường nét, độ hoàn thiện, độ vững chắc và sự đồng đều một cách khoa học của tòa thành này thực sự rất đáng kinh ngạc. “ Người đương thời đánh giá rằng tòa nhà này vượt trội hơn hẳn những tòa thành do người Tây Ba Nha, người Anh và người Bồ Đào Nha xây dựng ở Ấn Độ và Philippines. Sáu vạn công nhân đã làm việc không ngừng nghỉ trên công trường này dưới sự giám sát của vua Gia Long. Có hai vòng tường thành khác nằm bên trong tường thành thứ nhất. Hoàng Thành bao bọc Hoàng cung và Tử Cấm Thành bao bọc quanh nơi ở của vua và hậu cung.

Bắc Môn thành Thăng Long (Hà Nội)

Tòa thành cuối cùng được nhà Nguyễn cho xây dựng thành Tuyên được hoàn thành năm 1884, cũng là địa điểm nổi tiếng với vụ cố thủ của thiếu tá Dorminé và trung sĩ Bobillot anh hùng chống lại cuộc bao vây kéo dài của quân Cờ Đen. Kiểu kiến trúc quân sự này không phải không ảnh hưởng đến kiến trúc tôn giáo: “Đền thờ gia tộc họ Nguyễn ở Gia Miêu, Thanh Hóa, chính là một pháo đài kiểu châu Âu có cả hào nước và tường thành, có sơ đồ dạng kỷ hà, bảo vệ lăng mộ của Nguyễn Kim”, V.Goloubew từng viết như vậy khi muốn thấy được hình ảnh tương tự trong cách sắp xếp lăng mộ của nhà Nguyễn tại Huế, triều đại cùng lúc gợi nhớ đến “Trung Quốc đời nhà Thanh và thời kỳ trị vì của vua Louis 14”.

Miếu Triệu Tường ở Gia Miêu ngoại trang (ảnh tư liệu chụp năm 1945) – Ảnh: Ngọc Minh chụp lại

Dấu ấn châu Âu của những tòa thành này chỉ bị điều chỉnh bởi hai yếu tố mang phong cách châu Á: phía trên các cổng chính vào thành đều có vọng lâu xây bằng gạch hoặc dựng bằng gỗ theo phong cách thuần Trung Quốc, dùng làm chỗ đứng cho lính gác, các “cột cờ” giống như những tòa tháp bốn góc xây trên mặt nền cao giữa thành, phía trên cắm hoàng thành thất kỳ hoặc cờ của tổng tư lệnh. Công trình đồ sộ nhất thuộc loại này chính là kỳ đài tại Huế. Một số nhà nghiên cứu khi quan sát những công trình đó đều liên tưởng đến những quả đồi có hình kim tự tháp được đắp trong khu vực sinh sống của hoàng gia để làm nơi đi dạo cho nhà vua hoặc để giải những vấn đề phong thủy theo chỉ dẫn của các thầy địa lý, như mô hình đồi Cảnh Sơn ở Tử Cấm Thành tại Bắc Kinh, Vua Gia Long đã cho đắp hai phiên bản thu nhỏ như vậy trong kinh thành Huế.

Chú Thích:

1.Sébastien Le Prestre, Lãnh chúa xứ Vauban (1633-1707), thường được gọi là Vauban. Ông là Thống chế người Pháp, một kỹ sư quân sự lừng danh nhờ kỹ năng trong sáng chế cộng sự cũng như chọc thủng phòng tuyến công sự.

2. Victor Olivier de Puymanel (1768 -1799) là một sỹ quan công binh và hải quân, nhà du ký người Pháp đóng vai trò chủ chốt trong việc giúp hiện đại hóa lực lượng của Nguyễn Ánh.

3. Jean-Baptiste Chaigneau (1769-1832) và Philippe Vannier (1762-1842) là hai sỹ quan, nhà du ký người Pháp đã tham gia giúp đỡ Nguyễn Ánh thống nhất Đàng Trong Và Đàng Ngoài

4. Charles Maybon (1872-1926) là giảng viên người Pháp tại trường học Đông Dương và hội viên Trường viễn Đông Bắc cổ pháp, tổng biên tập Tạp Chí Đông Dương.

5. 1livrơ=0.45kg

6. 1 bộ =0.3 mét


Chép lại nội dung sách “Nghệ thuật xứ An Nam” của tác giả Henri Gourdon

Đánh giá

0 thích
Upvote Downvote

Total votes: 0

Upvotes: 0

Upvotes percentage: 0.000000%

Downvotes: 0

Downvotes percentage: 0.000000%

Loading Facebook Comments ...

Trả lời

Thư điện tử của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *

Kiến trúc quân sự của người An Nam

đăng nhập

Thông qua tài khoản Mạng xã hội

Chưa có tài khoản?
đăng ký

Khởi tạo mật khẩu

Quay về
đăng nhập

đăng ký

Điền thông tin và bấm nút "Đăng ký"

Quay về
đăng nhập

Xin chào!

hoặc

Đăng nhập

Quên mật khẩu?

Chưa có tài khoản? Đăng ký

Đóng
của

    Đang xử lý file...