Phục chế nhà dài – linh hồn một cộng đồng ở Borneo

“Một cơ thể có thể mục rữa nhưng phần tinh thần cư ngụ bên trong thì không.”

Một trích đoạn từ thánh kinh Bhagavad Gita nói về thể xác và tâm hồn con người. Bất kì công trình kiến trúc nào cũng có linh hồn. Chúng ta vẫn có thể cảm nhận điều đó ngay cả khi công trình không còn nữa.

“Tôi đang đứng ở lối vào của “rumah panjai” (nhà dài), nhìn các gian nối với nhau. Những chiếc sọ người treo trên xà nhà dường như đang cố gắng nhìn tôi qua chiếc khung liễu gai. Ruai (nơi sinh hoạt chung) trải dài cho đến đầu bên kia. Bên dưới ngôi nhà sàn có một ổ gà mái và một chú gà trống choai đang gáy om sòm. Khi đi ngang qua ngôi nhà, tôi bắt gặp những người phụ nữ đang mỉm cười bên cạnh công việc thường nhật, một cụ già nở nụ cười móm mém, những bà mẹ ru con trong chiếc nôi tre và một cậu bé say sưa vót cây gậy của mình mà không để ý đến tôi.” – trích từ chuyến thăm nhà dài Nanga Sumpa của tác giả Margaret Deefholts. Ngôi nhà được coi là một trong những kiểu kiến trúc lâu đời nhất ở Sarawak, và có thể dễ dàng bắt gặp trên khắp hòn đảo Borneo, Malaysia.

image_4

Từ thành phố Kuching (Malaysia) hướng ra biên giới Indonesia, đường xá gập ghềnh với những ngọn đồi và thung lũng nối tiếp nhau cho đến khi chúng tôi đến khu hồ lớn. Một cặp chim mỏ sừng bay ngang qua khi chúng tôi bước lên thuyền. Nơi đây từng là một khu rừng cho đến khi đập thủy điện được xây dựng gây ngập rừng và tạo ra hồ nước như bây giờ. Chúng tôi đi ngang qua khu rừng bị ngập nước, di chuyển từ hồ nước ra sông. Cuộc hành trình trở nên khó khăn hơn khi đi qua các ghềnh đá. Chúng tôi mang thuyền đến một thác nước nhỏ và đẩy thuyền ở những vùng nước nông. Cây cối ngày càng rậm rạp và trời nắng đột nhiên chuyển sang mưa xối xả. Tất cả chúng tôi đều bật cười vì ướt sau chuyến hành trình gần 164 dặm suốt 8 tiếng từ thành phố Kuching. Chúng tôi đặt chân đến làng Nanga Sumpa (Cửa Sông) – một ngôi làng hẻo lánh thuộc về bộ lạc của người Iban, nằm ở tỉnh Sarawak trên đảo Borneo, Malaysia, giữa một khu rừng rậm nhiệt đới chưa được khai phá. Ngay khi rời khỏi thuyền, chúng tôi lập tức bước vào một môi trường có tính chất và mùi hương rất khác biệt. Sau đó chúng tôi tìm đến nơi ngôi nhà dài từng được xây dựng.

Được biết đến như “Ngôi làng dưới một mái nhà” – nhà dài là nơi ở tập thể bao gồm nhiều gian nối liền nhau. Mỗi gian đều liên kết với hành lang chung nằm ở một mặt. Mặt còn lại của mỗi gian là phòng bếp và nhà tắm. Những ngôi nhà dài truyền thống thường được làm bằng gỗ và lợp mái lá, nhưng gần đây dần chuyển sang mái tôn.

Khi đến nơi chúng tôi chỉ còn thấy tàn dư của những gì đã bị đốt thành tro. Một nỗi buồn xâm lấn khi chúng tôi nhận ra mình đang đứng tại nơi từng có một ngôi làng nhỏ. Và rồi tiếng cười của dân làng xen vào đã cắt ngang dòng suy nghĩ của tôi. Mặc dù ngôi nhà dài không còn nhưng sức sống con người nơi đây vẫn rất mạnh mẽ.

Ngày 13/5/2014, trước khi diễn ra lễ hội thu hoạch Gawai, một ngọn lửa đã bùng lên từ dapur (bếp) do không có người trông nom. Chỉ trong vài phút ngọn lửa bắt đầu lan rộng. Hầu hết mọi người đã kịp thoát ra ngoài nhưng vẫn có hai người thiệt mạng và nhiều người khác bị thương. Dân làng đã mất gần hết tài sản, tiền bạc, đồ gia truyền trong đám cháy. Không thể cứu được ngôi nhà, dân làng chỉ có thể bất lực đứng nhìn ngọn lửa thiêu rụi mái ấm của hơn 200 người. Người Iban bỗng chốc trở thành vô gia cư.

Ngay cả khi ngọn lửa được dập tắt, người ta vẫn ngửi thấy mùi than gỗ trong không khí. Ngôi nhà trơ lại phần mái lợp bị hư hại, các mảnh gốm vỡ và phần kính bị tan chảy. Người dân nhìn lại đống tàn tích trong nỗi đau. Sự mất mát bao trùm lấy bầu không khí. Tuy vậy, có thể ngôi nhà không còn nữa nhưng phần hồn vẫn ở lại đâu đây.

image_1-1

image_1

image_2

image_3

image_4

image_5-1

image_5

image_6

image_7

image_8

image_9

image_10

image_11

image_12

Tính đến nay, công ty du lịch sinh thái Borneo Adventure đã hợp tác cùng người Iban tại làng Nanga Sumpa suốt 28 năm, tổ chức tour du lịch tới đây để du khách có thể tìm hiểu về phong tục tập quán của người Iban. Ngôi nhà dài nằm ở khu vực hẻo lánh mà sóng di động và internet không tới được. Khi căn nhà bốc cháy, một nhân viên công ty đã chạy tới nơi có sóng gần nhất, một ngọn núi cách Indonesia khoảng 90 phút, để gọi đến trụ sở ở Kuching. Sau đám cháy, nơi ở tạm, đồ ăn, quần áo, đèn pin và nhiều đồ dùng khác được cấp cho dân làng, mọi hoạt động du lịch tạm dừng cho đến khi họ có thể gây dựng lại.

Ở nơi xảy ra vụ cháy, dân làng nhặt nhạnh những gì còn dùng được và dựng những ngôi nhà tạm ở quanh khu vực nhà dài đang chờ xây mới. Sau một thời gian, các ngôi nhà tạm ngày càng hoàn thiện về chất lượng và độ vững chắc nhờ sử dụng xi măng, bê tông và gỗ xây dựng. Mỗi căn sẽ dùng một loại vật liệu khác nhau. Một số sử dụng tường, móng bê tông trong khi số khác dùng tấm lợp thép tận dụng từ ngôi nhà bị cháy. Việc sống riêng tạo ra sự khác biệt về thu nhập của mỗi gia đình – yếu tố không hiện rõ trong quá trình chung sống trước kia.

Môi trường khu rừng này khiến không khí trong nhà khá nóng và ngột ngạt. Bởi vậy mặt tiền của chúng mang nhiều diện mạo khác nhau để ứng phó với khí hậu. Đất ở đây rất nhẹ nên nhà cửa dễ bám bụi, bùn. Những ngôi nhà mới chỉ được xây dựng một cách tạm bợ, có cống thoát nước dẫn ra sông và một máy phát điện điện chạy bằng xăng – dành cho hộ gia đình nào có thể chi trả được. Đường cống lộ thiên chạy zigzag ở phần dưới và xung quanh ngôi nhà kéo dài đến cửa sông tạo môi trường khá mất vệ sinh và có nguy cơ lây lan dịch bệnh.

Không còn nơi sinh hoạt chung đồng nghĩa với việc mất sự nối kết. Điều đó làm cộng đồng yếu đi, cản trở sự phát triển và cơ hội tiếp đón khách – một phần quan trọng trong tập quán của người Iban. Từ đó mọi người cho rằng xây dựng một ngôi nhà dài mới sẽ tăng cường cộng đồng làng xã nơi đây và tạo thêm thu nhập cho ngành du lịch. Hơn nữa ngôi nhà là gốc rễ của văn hóa Iban, truyền thống và giá trị của nền văn hóa được thể hiện ngay trên chính hình dáng của ngôi nhà. Khôi phục căn nhà cũng có nghĩa là khôi phục các giá trị và truyền thống văn hóa.

Tháng 2/2015, Josh Wallace (người Canada), sinh viên năm cuối 23 tuổi đồng thời là thực tập sinh kiến trúc đã được giới thiệu với Philip Yong (người Malaysia gốc Hoa), người đồng sở hữu Borneo Adventure. Khi Philip thuật lại câu chuyện về ngôi nhà dài và kế hoạch xây dựng lại, Josh đã đề nghị giúp đỡ. Philip hỏi: “Cậu có thể ở trong rừng suốt nhiều tuần chứ?”. Josh lập tức đồng ý với mong muốn được thử thách và trải nghiệm điều mới.

Sau khi gặp Tuai Rumah (trưởng làng), Josh đã nhận ra vấn đề họ đang phải đối mặt. Ngôi làng được phân chia dựa theo thiết kế của căn nhà, và có nhiều những ý tưởng trái chiều về vấn đề phòng cháy, thông hơi, tiện nghi và truyền thống. Josh cho hay: “Điều gì quan trọng hơn, thiết kế tối ưu do người ngoài thực hiện hay người dân muốn thể hiện chủ quyền thông qua việc tự thiết kế? Ngay từ đầu tôi đã xác định là sẽ không áp đặt quan điểm của mình lên bản thiết kế của họ. Mục tiêu của tôi là (1) tạo ra công cụ hỗ trợ thảo luận cộng đồng, (2) mang lại sự nhất trí trong việc thiết kế ngôi nhà và (3) tạo ra những bản vẽ hỗ trợ việc xây dựng.

image_1-2

image_1-3

image_2-3

image_2-4

image_3-1

image_3-2

image_4-1

image_2-2

image_1-4

Về khâu phòng cháy, dân làng đã đồng ý tách bếp ra khỏi ngôi nhà. Qua quá trình thảo luận và quan sát, Josh nhận thấy những yếu tố dễ gặp phải sự phản đối: (a) mái kín – mái mở, (b) tường thông hơi – không thông hơi, (c) cửa sổ mái, (d) mái bếp kín – mở, (e) bếp được xây cao trên một chiếc cầu xi măng – đặt trên mặt đất.

Thông thường, dân làng sẽ họp lại để lên kế hoạch. Sự thiếu chia sẻ đã dẫn đến nhiều cách hiểu khác nhau về bản thiết kế. Tính đồng nhất trong bản thiết kế bị mất đi có thể dẫn đến kết quả là công trình bị giảm chất lượng và tệ hơn là phải xây dựng lại hoàn toàn. Để giải quyết vấn đề này, Josh vẽ ra sơ đồ cho mọi người dễ hình dung hơn. Trưởng làng và Ủy ban hiểu được bản vẽ kĩ thuật nhưng những người khác thì không. Để dân làng có thể hiểu được bản thiết kế, toàn bộ quá trình thiết kế đã được đưa vào các bản vẽ phối cảnh. Sau nhiều nỗ lực thử nghiệm, cách tốt nhất là tổng hợp tất cả bản vẽ, tất cả các phương án cho ngôi nhà trong một cuốn “flipbook”. Bên cạnh những bản vẽ tiêu chuẩn khác, cuốn sổ trên được dùng trong rất nhiều buổi họp. Khi vẽ về mỗi phương án, Josh sử dụng những chi tiết và kiến thức xây dựng mà người dân trong làng từng áp dụng. Ví dụ như phần mái, anh sử dụng chi tiết của ngôi nhà mà người dân từng dựng lên cho khách du lịch, việc này giúp phương án dễ thực hiện hơn nhiều nếu nó được chọn.

Nd – Flipbook là 1 tập sách hoặc tập giấy ghi chú nhỏ mà trong đó người ta vẽ những bức hình họa với sắc thái chuyển tiếp, mỗi trang là 1 bức hình vẽ, qua mỗi trang, bức hình lại được vẽ lại gần như giống nhau nhưng cử chỉ hoặc hoạt động được nhấn mạnh sao cho khi cầm tập sách và vuốt nhanh lướt qua các tranh, người xem sẽ thấy rõ các chuyển động.

Trưởng làng, trưởng nhóm thợ mộc và Ủy ban là đội ngũ thi công chính và cũng là những người bạn của Josh. Họ đã cùng nhau phát triển các quy ước nhằm đảm bảo an toàn và hiệu quả. Quy ước đó yêu cầu (a) phần tường nhà bếp đối diện với nhà dài phải làm bằng vật liệu chống cháy, (b) không được đặt đồ dễ bắt lửa ở giữa bếp và nhà dài, (c) mái bếp phải mở hướng ra xa ngôi nhà để kiểm soát khói, (d) tất cả các nhà bếp phải nối với nhau bằng một lối đi phòng khi trời mưa.

18 gia đình tham gia xây dựng và sinh sống trong ngôi nhà dài đều có khu bếp, phòng tắm riêng. Ngôi nhà dài có mái khép kín truyền thống, tường thông gió và cửa sổ mái. Khoảng cách giữa nhà dài và khu bếp là 18 feet (khoảng 5.5m). Nhà bếp “dài” có mái thông hơi mở ra hướng khác với nhà dài để kiểm soát khói. Nhà vệ sinh nối với một đường ống bể phốt, sau đó bộ lọc sẽ xử lí chất thải trước khi ngấm vào đất.

Trải qua nhiều khó khăn, việc khởi công cuối cùng đã diễn ra vào tháng 10/2015. Cả làng thức dậy từ 4h sáng để cầu may mắn cho công trình trước khi bắt đầu thi công. Phụ nữ chơi cồng chiêng trong khi đàn ông dựng chiếc cột đầu tiên giữa mảnh đất, nơi ở của trưởng làng sau này. Sau khi tất cả các cây cột đã được dựng lên, mọi người cùng hò reo và vỗ tay, phụ nữ đi xung quanh, hắt nước vào đội ngũ thi công và cười nói vui vẻ. Sau khi khu vực của trưởng làng hoàn thành, gia đình tiếp theo đặt cây cột nhà của họ ngay cạnh và xây tiếp phần của họ. Các gia đình xây nơi ở của họ liền kề nhau, ngôi nhà dần mở rộng theo cả 2 hướng từ vùng trung tâm cho đến hết mảnh đất. Mỗi buổi sáng đều bắt đầu bằng hành động cầu may trước khi dựng khung cho gian nhà tiếp theo. Cả làng sẽ ngồi ăn cùng nhau khi dựng phần khung nhà, mọi người đều làm việc với tinh thần sảng khoái, hứng khởi.

Hiện tại, phần khung cho ngôi nhà đã hoàn thiện. Mỗi hộ gia đình xây dựng sàn, tường, trần ở gian của mình. Cột nhà được làm từ gỗ Belian và có khả năng chống chịu nước rất tốt. Gỗ được tài trợ bởi công ty Borneo Adventure và mái thép được một nhà thờ gần đó quyên tặng. Nguồn tài trợ đến từ chính quyền, Borneo Adventure và những nhà hảo tâm với mong muốn gây dựng môi trường sống tốt hơn cho mọi người. Ngôi nhà dài được xây dựng tuân theo các quy tắc chuẩn, còn các hộ riêng trong nó thì mang thiết kế linh hoạt hơn.

Nỗ lực làm việc ở vùng hẻo lánh cùng các điều kiện khó khăn của Josh là một câu chuyện đầy thử thách. Việc tôn trọng nhiều ý kiến, nhiều nền văn hóa và phong tục quan trọng hơn nhiều so với việc thiết kế chỉ sử dụng ý tưởng của một cá nhân duy nhất. Khi làm việc với nhiều người, sự phối hợp nhịp nhàng quan trọng chỉ ngay sau việc hoàn thành mục tiêu. Áp dụng những công cụ thiết kế phù hợp để biến cái vô hình thành hữu hình sẽ giúp tập thể đạt đến sự đồng thuận. Việc này sẽ hạn chế lỗi thi công và tránh phải sửa đổi nhiều. Du khách đã bắt đầu quay lại. Ngôi nhà dài giờ đây còn mang biểu tượng của sự đoàn kết cộng đồng, tái thiết nền kinh tế và niềm tự hào vì đã thoát khỏi cảnh vô gia cư. Nỗi buồn đã qua đi. Người Iban giờ đã có một ngôi nhà mới, lấy lại linh hồn của cộng đồng.

Theo ArchDaily
Dịch bởi Handhome.net (do An Nguyễn, Hạnh Nguyễn thực hiện)

Đánh giá

0 thích
Upvote Downvote

Total votes: 0

Upvotes: 0

Upvotes percentage: 0.000000%

Downvotes: 0

Downvotes percentage: 0.000000%

Loading Facebook Comments ...

Trả lời

Thư điện tử của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *

Phục chế nhà dài – linh hồn một cộng đồng ở Borneo

đăng nhập

Thông qua tài khoản Mạng xã hội

Chưa có tài khoản?
đăng ký

Khởi tạo mật khẩu

Quay về
đăng nhập

đăng ký

Điền thông tin và bấm nút "Đăng ký"

Quay về
đăng nhập

Xin chào!

hoặc

Đăng nhập

Quên mật khẩu?

Chưa có tài khoản? Đăng ký

Đóng
của

    Đang xử lý file...