Sự hình thành Dematerialism và những mánh khóe của Le Corbusier

(Biên tập: Hung Nguyen Architects – Theo AA words)


Mục đích của bài viết này sẽ tập trung vào sự hình thành của Dematerialism, hay còn gọi là Anti-Object. Chủ nghĩa này thực chất không phải bây giờ mới có, mà nó đã được khai mào từ những năm đầu tiên của thế kỷ 20, liên quan đến một loạt các chuỗi sự kiện mà đã khiến cho những triết lý về nó bị lu mờ, bị Le Corbusier, một Formalist thao túng truyền thông, để rồi mãi đến tận bây giờ, nó mới được lật lại, được hồi sinh lại nhờ kỷ nguyên kết nối phi vật chất của Internet và nhận thức sâu sắc của con người về tự nhiên.

Và nhờ những công nghệ vệ tinh vượt trội, những thống kê số liệu chi tiết từ NASA, con người đang dần có những nhận thức rất rõ nét về những tác động tiêu cực của kiến trúc tới tự nhiên. Theo sau đó là sự hình thành chủ nghĩa hoài nghi về sự tồn tại của kiến trúc, rằng nó nên chế ngự tự nhiên, chà đạp tự nhiên, hay nên sống ký sinh, cộng sinh và tôn trọng tự nhiên? Những tư tưởng này đã bắt đầu manh nha trong một số concept của Kengo Kuma, SANAA, Sou Fujimoto, Junya Ishigami, Akihisa Hirata, v..v..

Hầu hết là các kiến trúc sư Nhật, thậm chí RCR Arquitectes, một nhóm kiến trúc sư ở Châu Âu – mảnh đất màu mỡ của các Formalists. Giống như Mc Tiernan (đạo diễn The Predator) hay lý thuyết gia Paul Virilio, họ đều nhận thấy kỷ nguyên kỹ thuật số và công nghệ thông tin đang dẫn chúng ta tới một cảm nhận về tính thẩm mỹ của sự biến mất, hơn là những hình ảnh hay những hình dạng (form) đơn thuần vật chất.

Trước tiên, để phi vật chất hóa kiến trúc, phải hiểu về các khái niệm như Object (vật thể, đối tượng) và Form (hình thức, hình dạng). Một cách chính xác, một Object là một dạng thức vật chất tồn tại nhưng tách biệt hoàn toàn với môi trường xung quanh nó. Và theo Kengo Kuma, “Chúng ta không cần một nỗ lực hay một kĩ năng đặc biệt nào cả để biến một thứ gì đó thành một vật thể. Nhưng ngăn chặn một thứ gì đó khỏi việc biến thành một vật thể thì khó hơn nhiều.” Làm được điều đó, là thực hiện được phi vật chất (dematerialisation) và phi vật thể (Anti-object).

Tất nhiên những ý thức này cũng có xuất phát điểm từ rất sớm, chứ không phải bây giờ mới có. Vào đầu thế kỉ 20, nó được nuôi dưỡng bởi một kiến trúc sư người Đức, cùng thế hệ với Le Corbusier và Mies. Số ông quá nhọ khi sinh cùng thời với hai cây đại thụ của Modernism và nó cũng đánh dấu một quá trình trải nghiệm kiến trúc đầy gian truân của ông sau này. Đó là một kiến trúc sư mà cũng gây ảnh hưởng lớn tới Peter Cook của Archigram bằng một loạt “những dự án điên rồ về kiến trúc thủy tinh, với những mái vòm kính phi thường”. Người ấy không ai khác, chính là Bruno Taut (1880 – 1938).

Bruno Taut (1880 – 1938)

Ở thời đại của Taut, một công trình kiến trúc thường được coi là một vật thể (Object) vì nó thường là một thứ vật chất độc lập tách biệt khỏi môi trường mà nó đang được đặt vào.

Người dân nhận thức rõ công trình kiến trúc là một vật thể, và đó cũng là nhận thức chung của đa số kts. Khi người ta nói về vẻ đẹp của một công trình kiến trúc nào đó, nhìn chung người ta thường hiểu đó là vẻ đẹp của một vật thể. Người kiến trúc sư chỉ được coi là xuất sắc nếu như ông ta tạo được những vật thể có hình khối đẹp.

Taut đặt mối quan ngại cho sự nhận thức này. Ông phản đối Object, và tin rằng kiến trúc liên quan đến các mối quan hệ (Relationships) chứ không phải vật thể (Objects). Đây là giai đoạn mà các kiến trúc sư cảnh quan cũng bị ám ảnh bởi Object, thể hiện rõ nhất ở các khu vườn kiểu Pháp với các lùm cây bị gò lại hoặc bị cắt tỉa cho vuông vức theo dạng hình học như lập phương hay hình cầu – một sự cưỡng bức đi ngược lại sự phát triển tự nhiên của thực vật.

French Garden

Triết học gia nổi tiếng người Đức Hegel tin rằng vì kiến trúc rất hữu hình (highly tangible), nên nó chỉ là một loại nghệ thuật bậc thấp, trong khi đó những loại hình nghệ thuật vô hình (less tangible) như âm nhạc và thơ, mới là nghệ thuật bậc cao.

Cũng phải nói qua về bối cảnh của giai đoạn này – một giai đoạn chưa từng có của cách mạng công nghiệp và khoa học với hàng loạt phát minh vĩ đại, khiến người ta tin vào khoa học, vào lý tính và vật chất hữu hình nhìn thấy được, hơn là những lý tưởng mơ hồ, lý thuyết về những thứ thẩm mỹ vô hình. Ở thời điểm này, lý tưởng chủ nghĩa về sự coi nhẹ vật chất, đề cao ý thức chỉ được bảo vệ trong triết học neo-Kantians, còn trong kiến trúc thì chỉ có Bruno Taut. Ngay từ những năm đầu hành nghề kiến trúc, Taut đã luôn bị cuốn hút bởi công nghệ (vật chất) cũng như những sự tưởng tượng (ý thức), ông muốn tận dụng khoa học công nghệ vật liệu, để kiến trúc vừa tồn tại vừa không tồn tại. Ông muốn kiến trúc không còn trở thành một thứ “vật chất” bao bọc lấy những sự tưởng tượng không có giới hạn về những điều kỳ diệu trong “ý thức” con người.

Và điều kỳ diệu đầu tiên mà Bruno Taut thực hiện là công trình Glass Pavilion cho triển lãm Werkbund, Đức, năm 1914. Công trình này về cơ bản là được làm từ kính, kính xuất hiện ở mọi vị trí. Đó là một mái vòm hai lớp kính, với lớp ngoài hoàn toàn trong suốt, lớp trong là các miếng lăng kính nhỏ có gân với nhiều màu sắc. Sự chuyển sắc độ từ đậm đến nhạt của các lớp màu cùng các tia sáng xuyên qua vô cùng kịch tính. Phần đáy màu xanh lam, chuyển dần qua xanh rêu, vàng rồi trắng ở phần đỉnh. Tuy nhiên, cái không gian ngập tràn thứ ánh sáng ảo diệu này lại chỉ được cảm nhận bởi những người trực tiếp đến thăm quan nó. Những người khác, mặc dù biết đến sự nổi tiếng của công trình này thông qua báo chí, cũng ko thể cảm nhận được, bởi một lẽ đơn giản, công nghệ nhiếp ảnh đầu tk XX chỉ cho ra những bức ảnh trắng đen, hoàn toàn bất lực trong việc truyền tải những sắc màu sống động của Glass Pavilion. Và phần lớn công chúng chỉ có thể đánh giá công trình thông qua những bức ảnh đen trắng vô hồn từ các tờ báo đó.

Glass Pavilion, Bruno Taut

Không có gì bất ngờ khi đây chính là nguyên nhân tạo nên thảm kịch của Taut với tư cách một kts. Bức ảnh nổi tiếng nhất của Glass Pavilion thì lại chỉ thể hiện được một hình khối kỳ dị, tùy tiện và rõ ràng trông chả khác gì một vật thể (Object), một hình dạng gì đó trông như búp măng. Bức ảnh thậm chí cũng không thể diễn tả được tính trong suốt của kính, sự giao thoa của ánh sáng, hay sự chuyển sắc kịch tính của màu. Chính những đường gân cong trên bề mặt của vòm lại vô tình khiến nó bị nhìn nhận như một kiểu kiến trúc theo chủ nghĩa biểu hiện (Expressionism), bất chấp những đoạn văn thuyết minh thể hiện triết lý thiết kế của Bruno Taut trên các mặt báo. Taut đã thực sự thành công trong việc tạo ra một sự kỳ diệu trong công trình mang đúng triết lý thiết kế của ông, nhưng ông lại thất bại hoàn toàn trong việc truyền tải sự kỳ diệu này đến với phần còn lại của thế giới.

Sau sự kiện đó, việc lan tỏa sức ảnh hưởng của một công trình tới quảng đại quần chúng, trở thành mục tiêu tiên quyết của kiến trúc hiện đại. Vấn đề lúc này không phải là tạo ra kiến trúc mới hay những thành phố mới, mà là tìm ra những hình mẫu kiến trúc có khả năng truyền bá rộng rãi, đầy đủ cấu trúc và tính chất của nó trên các phương tiện thông tin đại chúng.

Le Corbusier và Mies van der Rohe là những bậc thầy trong việc này. Họ có khả năng tạo ra những công trình mang đậm chất nhiếp ảnh, với đầy đủ sự mới mẻ và cá tính chỉ trong một bức ảnh đen trắng. Một cách rõ ràng hơn, vì nhiếp ảnh kiến trúc phải thể hiện được toàn bộ công trình, nên để tạo ra một view ảnh hoàn hảo, phải có đủ khoảng cách từ người chụp (subject) đến công trình. Bản thân công trình do đó phải có những hình dạng và chi tiết dễ xác định từ khoảng cách xa. Và sau đó nó phải được lưu lại trong bức ảnh trắng đen như một thứ dễ nhận biết, tức là, nó phải là một vật thể (Object).

Và đó cũng là lý do mà Le Corbusier thiết kế những bức tường rất phẳng, với độc một màu trắng muốt, không có bóng đổ hay các sắc thái. Thậm chí trong bộ sách Oeuvre Complète, ông còn lầy lội tới mức dùng sơn trắng tô đè lên bóng đổ của công trình trong những bức ảnh đen trắng, để tạo ra một ấn tượng hoàn hảo về các bức tường trắng…trên giấy. Trong cuốn Privacy and Publicity, Beatriz Colomina đã đưa ra những phân tích và bằng chứng chi tiết về hành động này của Corbu.

Oeuvre Complète, Le Corbusier

Để công trình thể hiện được đầy đủ tính chất tổng thể, nó phải được tách biệt hoàn toàn với môi trường, nó phải là một vật thể nổi bật. Những công trình mà nhập nhằng ranh giới trong ngoài hay phi hình dạng thì hoàn toàn không phù hợp với nhiếp ảnh thời kỳ này. Thời đó không có những ống lens siêu rộng để có thể bắt giữ được những sự tương tác của công trình với bối cảnh xung quanh. Hiểu rõ điều này, cả Le Corbusier và Mies đều có những “xảo thuật” riêng để “cắt” công trình ra khỏi bối cảnh. Le Corbusier sử dụng pilotis (cột chống) để nâng công trình rời khỏi mặt đất. Pilotis cũng là một trong 5 nguyên tắc (five points) cho kiến trúc mới rất nổi tiếng mà Le Corbusier đặt ra thời đó. Tuy nhiên, chủ ý của ông không phải là giải phóng khoảng trống phía dưới cho con người sử dụng, mà là để cô lập công trình và khiến nó giữ trọn được cái form thuần khiết nhất, nổi bật nhất.

Podium, Georg Mosler Haus, Ludwig Mies van der Rohe

Cả Le Corbusier và Mies, với những nguyên tắc riêng của họ, phủ nhận hoàn toàn những hình thức trừu tượng và đề cao tính vật chất của Object. Nhưng Bruno Taut, mặc cho sự thất bại về mặt truyền thông của Glass Pavilion và bị dán nhãn là một kiến trúc sư chủ nghĩa biểu hiện, ông vẫn kiên trì theo đuổi kiến trúc phi vật thể. Khu ở Britz Siedlung tại Berlin (1925) mà ông thiết kế có mặt bằng hình móng ngựa, những mảng tường cong với chu vi rất lớn lượn nhẹ quanh khu đất được bao kín bởi cây cối nên gần như với tầm mắt người không thể thấy được hình dạng cụ thể của công trình. Cái mà người ta chú ý chỉ là sự lấp ló đâu đó một vài mảng texture trắng, hay những chi tiết khung cửa sổ được ốp gạch màu lam, hình móng ngựa chỉ có thể được nhìn thấy ở phối cảnh chim bay. Công trình bị nuốt gọn bởi thiên nhiên.

Housing for the Britz Siedlung, Bruno Taut

Theo sau những triết lý về sự trừu tượng, đề cao ý thức trong triết học neo-Kantianism và kiến trúc phi vật thể của Bruno Taut, là sự ra đời của chủ nghĩa kết cấu Nga (Constructivism) và phái De Stijl ở Hà Lan. Những kts theo chủ nghĩa này cũng mang trong mình một sự thôi thúc không ngừng về việc xóa bỏ quan niệm lối mòn về Object trong kiến trúc hiện đại. Họ phân tích công trình thành những yếu tố như sàn, tường, trần, sau đó đập vỡ chúng ra thành những mảnh vụn nhỏ rồi xếp chồng lên nhau để tạo thành một không gian chảy. Các cấu trúc không gian theo chủ nghĩa này rất hỗn loạn, nhập nhằng (ambiguity) và trừu tượng (abstraction), tạo ra cảm giác không ổn định. Chúng xuất hiện trên những bức ảnh đen trắng như một vũ điệu hoang dã của các mảnh vỡ, hòa mình vào cấu trúc tự do của thiên nhiên. Tuy nhiên trong cái thời đại của khoa học, khi mà con người ta kiếm tìm những sự chặt chẽ và chính xác, thì sự nhập nhằng trong chủ nghĩa kết cấu hay De Stijl lại không có chỗ đứng. Người ta trông đợi nhiều hơn vào những kiến trúc có khả năng tạo ra những ranh giới rõ ràng, với sự cảm nhận về tính tổng thể rõ ràng, như kiểu kiến trúc vật thể (architecture-as-object) được tạo ra bởi Le Corbusier và Mies.

Schröder house, Utrecht, Gerrit Rietveld (De Stijl)

Ở thế giới của kiến trúc vật chất, mọi vật chất đều trở thành “sản phẩm thương mại”, và mục đích của “sản phẩm thương mại” là phải tạo được sự kích thích cho người sử dụng (subject). Các kiến trúc sư chủ nghĩa kết cấu và De Stijl, và cả Bruno Taut đều không thể gây hứng thú cho người sử dụng trên quy mô toàn cầu được vì những sự tương tác, các mối liên hệ không gian trong kiến trúc của họ bị biến mất hết trên những bức ảnh đen trắng. Le Corbusier và Mies thì ngược lại, họ không đơn thuần tạo ra những Objects, họ biết cách làm sao cho cái object đó cuốn hút, và nó cuốn hút với ai.
Objects thống trị toàn bộ thế kỷ XX, và Taut không thể thích ứng được với xu hướng này, kiến trúc của ông bị xem là một sự thất bại. Danh tiếng của ông bị suy giảm và lượng commissions (hợp đồng thiết kế) dành cho ông ngày càng ít đi. Năm 1932, Taut chuyển đến Nga để gia nhập cùng hội Constructivism nhưng ở Nga, Objects cũng đã xâm nhập và khiến Constructivism chết yểu. Cuối cùng, năm 1933, ông đành sang Nhật theo một lời mời của Hiệp Hội KTS Nhật Bản (NIAA).
Kiến trúc Nhật lúc này chia làm 2 phong cách, một là Imperial Crown Style (kiểu kiến trúc hoàng gia chỉ còn giữ được lớp mái truyền thống) và một là Modernist Style dẫn dắt bởi Kunio Maekawa, đệ tử của Le Corbusier. NIAA gặp phải một tình thế tiến thoái lưỡng nan, họ muốn kiến trúc Nhật phải vừa giữ được tinh thần phương Đông trong kiến trúc truyền thống, vừa mang nét chuyển giao của hiện đại, nên họ đã mời một kiến trúc sư trung lập như Bruno Taut.
Bước đầu, để Taut hiểu được tinh thần phương Đông trong kiến trúc Nhật, NIAA dẫn ông tới thăm quan Katsura Detached Palace. Nhưng điều khiến NIAA kinh ngạc chính là phản ứng của Taut sau khi tận mắt chiêm ngưỡng không gian tại đây. Họ không thể ngờ rằng một kiến trúc sư phương Tây lại có những cảm nhận vô cùng sâu sắc về không gian tại Katsura Detached Palace.

“Katsura chính là một điều kỳ diệu độc nhất vô nhị trong nền văn hóa thế giới. Tại đây, ‘vẻ đẹp bất tận’ được thể hiện rõ hơn nhiều so với Đền Parthenon, Nhà thờ Gothic hay Đền Ise. Bản chất của sự kỳ diệu này nằm ở cách thức hoạt động của các mối quan hệ - cũng chính là những mối tương tác được kiến trúc hóa (architecturalised interrelationships).”

Katsura Detached Palace

"Một hàng hiên tre để ngắm trăng được dựng phía trước phòng khách. Từ đây, người ta có thể chiêm ngưỡng toàn bộ khu vườn và hồ nước. Khung cảnh vô cùng nên thơ. Đôi ba con rùa nằm chễm chệ trên những hòn đá, vài con nghển cổ lên cao tận hưởng khí trời… Những đường dẫn, nó thu hút mắt ta đi xuyên vào độ sâu của vườn hoa đỗ quyên, và xa hơn tới một cây cầu dẫn lối tới Phòng Thờ Phật [Enrindo] và cái chòi nghỉ [Shokatei].”

Đây là một sự cảm nhận bất thường về kiến trúc. Taut hoàn toàn không quan tâm đến sự tồn tại của Objects và hình khối của công trình mà chỉ đắm mình vào sự kết nối của các mối quan hệ. Không có bất cứ thứ gì trong Katsura là Object cả, Taut liên tục bày tỏ sự bất ngờ về tính mở của không gian và ‘sự trống vắng’ trong kiến trúc Nhật Bản, và nhấn mạnh ‘Liệu đây có phải là một căn phòng?’ Ông cũng cảm nhận được sự đơn giản trong màu sắc và cấu trúc nội thất. Taut so sánh những ‘sự trống vắng’ này như một nhà hát ngoài trời, nó chỉ được kích hoạt và trở nên có sức sống, có hồn khi con người với những bộ quần áo nhiều màu sắc lui tới, khiến không gian trở nên có tính động thái, luồng không khí được luân chuyển liên tục khi con người thở và di chuyển.

Katsura Detached Palace

Và đó cũng chính là sự cảm nhận về chiều không gian thứ tư – chiều thời gian, đó là sự luân chuyển của những đợt sóng tương tác theo thời gian giữa các thành phần, tạo ra tính lưu động cho một không gian trống.
Trong cuốn Space, Time, and Architecture (1947), Sigfred Giedion đã đề cập đến bản chất của không gian, rằng nó phải được cảm nhận theo nhiều chiều, với những khả năng vô tận cho những mối tương tác bên trong nó. Tính chất của không gian sẽ thay đổi một cách liên tục, tùy thuộc vào vị trí quan sát và thời điểm quan sát. Đây cũng chính là mối liên hệ giữa không gian và thời gian trong cuốn ‘On the Electrodynamics of Moving Bodies’ (1905) của Einstein.

Trong khi Bruno Taut cảm nhận và nắm bắt thời gian thông qua sự thay đổi của cảnh quan tự nhiên và sự chuyển động của sinh vật, của con người, thì những kiến trúc sư Formalism như Le Corbusier lại một lần nữa, nỗ lực thể hiện thời gian thông qua … object, một cách gượng ép. Chiến lược của Le Corbusier chính là tạo ra sự chuyển động thông qua cầu thang xoắn và các đường dốc. Những ngôi nhà ông thiết kế thường có nhiều tầng, kể cả những căn nhà nhỏ, nó phải nhiều tầng, để có thể nhét một cái thang xoắn vào. Nhưng ở đây lại có một vấn đề trong việc lưu lại hình ảnh của công trình. Khi quay film thì người ta hoàn toàn có thể lưu lại chuyển động xoắn của thang, nhưng khi chụp ảnh thì chỉ lưu lại được một khoảnh khắc duy nhất: nếu cái thang bị đóng kín, thì ảnh chụp chỉ thể hiện được những bức tường khi chụp từ bên ngoài, còn nếu chụp bên trong thì chỉ thấy toàn là bậc thang. Le Corbusier tìm được một giải pháp cho vấn đề này: ông làm lộ toàn bộ thang xoắn và đường dốc, bố trí nó ở một không gian lớn, biến nó trở thành một đối tượng nổi bật tượng trưng cho sự chuyển động có thể nhìn thấy được, và do đó có thể lưu lại dễ dàng trong những bức ảnh 2D.

Taut hoàn toàn phản đối mánh khóe này của Le Corbusier. Trong việc kết nối thời gian và không gian , ông không bao giờ muốn giảm nhẹ giá trị của thời gian bằng việc biến nó thành một object, mà thay vào đó, ông muốn nó thực sự sống, thực sự chảy.

Spiral Stair, Villa Savoye, Le Corbusier

Để thử nghiệm những phát hiện mới về mối liên kết giữa thời gian và không gian, Bruno Taut đã chắt lọc những tinh túy từ Katsura vào công trình Hyuga Residence, một căn biệt thự ở Atami. Đó là một căn nhà gỗ 2 tầng trên sườn núi nhìn ra biển. Đây thực chất là một công trình cải tạo trên một cấu trúc sẵn có, nhiệm vụ thiết kế ở đây là tạo ra một căn hầm và thay đổi không gian nội thất.

Hyuga Residence, Bruno Taut

Căn hầm được bao bọc trong đất với mái cỏ, nó không nằm ngay dưới chân cấu trúc cũ, mà hướng ra phía đại dương, với các ô cửa sổ lớn để ánh sáng tự nhiên có thể luồn sâu vào trong không gian nội thất, xung quanh bao quanh bởi cây cối và thảm thực vật. Một không gian như hang động, kiến trúc ký sinh trong môi trường của nó với các mối tương tác thi vị giữa trong và ngoài.

Hyuga Residence hoàn thành năm 1936, sau đó Bruno Taut nhận lời một trường Đại học ở Thổ Nhĩ Kỳ để qua đó giảng dạy. Do làm việc quá sức, 2 năm sau ông qua đời.

Mặc dù khoảng thời gian theo đuổi phi vật chất kiến trúc không dài, nhưng Bruno Taut đã tạo được sự ảnh hưởng đáng kể đến nhiều thế hệ kts sau này.

Dưới đây là một số công trình dematerialism nổi bật:

Nếu bạn có công trình, bài viết hoặc tài liệu muốn chia sẻ. Viết bài ngay!

Loading Facebook Comments ...

Trả lời

Thư điện tử của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *

Sự hình thành Dematerialism và những mánh khóe của Le Corbusier

đăng nhập

Thông qua tài khoản Mạng xã hội

Chưa có tài khoản?
đăng ký

Khởi tạo mật khẩu

Quay về
đăng nhập

đăng ký

Điền thông tin và bấm nút "Đăng ký"

Captcha!
Quay về
đăng nhập

Xin chào!

hoặc

Đăng nhập

Quên mật khẩu?

Chưa có tài khoản? Đăng ký

Đóng
của

Đang xử lý file...