Đi tìm Geoffrey Bawa

Nhân kỷ niệm 10 năm một lần ngày sinh của Geoffrey Bawa. Tác giả Sarah Khan đã có hành trình trên “đường mòn Bawa”, khám phá những di sản mà kiến trúc sư đại tài người Sri Lanka đã để lại cho đảo quốc này.

Lần đầu tiên lướt qua công trình nằm trong lòng núi ở trung tâm Sri Lanka sau năm giờ đồng hồ lái xe, tác giả bài viết đã suýt bỏ qua nó. Những gì trông thấy được từ con đường là quầng sáng ẩn hiện trên ngọn cỏ, thu xuống dưới lớp cây leo dày đặc. Khi chiếc xe đi theo con đường, tác giả thấy những góc cạnh sắc nét xuyên qua tấm màn xanh của thiên nhiên như đang chuẩn bị bước vào một khu rừng.

Kiến trúc sư Geoffrey Bawa

Tuy mặt tiền mang một hiệu ứng ẩn hiện, khách sạn Kandalama do Geoffrey Bawa thiết kế là một kiệt tác khiêm tốn nhưng ẩn chứa sự tráng lệ rất riêng. Công trình hài hòa với bối cảnh tự nhiên – một trong những đặc trưng phong cách của kiến trúc sư người Sri Lanka. “Kiến trúc của ông khiêm nhường như thể vô hình.” – C.Anjalendran – một trợ lý cũ của Bawa từng nói. “Ở phương Tây, kiến trúc là một vật thể. Nhưng Kandalama biến mất vào khu rừng như một phông nền nhìn ra cảnh trí và thiên nhiên.”

Khách sạn Kandalama do Geoffrey Bawa thiết kế

Với sự nghiệp kéo dài từ năm 1958 đến 1998, các công trình thực hiện gồm nhà ở, khách sạn, không gian công cộng từ Ấn Độ đến Indonesia, Fiji, Bawa là một trong những kiến trúc sư xuất sắc nhất Châu Á. Ông còn là một trong những người hùng của Sri Lanka, người tạo nền móng cho kiến trúc bản địa mới mẻ, mang bản sắc riêng trên quốc đảo từng có tên Ceylon, thuộc địa cũ của Anh cho đến khi giành độc lập vào năm 1948. Khi Sri Lanka mở rộng kinh tế và du lịch vào thập niên 60, Bawa đã đưa phong cách kiến trúc của ông về với nguồn cội, đồng thời lấy cảm hứng Hiện đại từ phương Tây. Ông không làm kiến trúc như những căn biệt thự quá khổ thời thuộc địa, thay vào đó tiếp cận bối cảnh theo một cách thoáng mở, gần gũi với môi trường.

Với cách làm kiến trúc hướng đến cả sự phục hưng quá khứ và nhìn về tương lai, Bawa đã trở thành một biểu tượng, truyền cảm hứng cho thế hệ kiến trúc sư như Channa Daswatte, Kerry Hill và Mok Wei Wei, bên cạnh đó những tác phẩm của ông còn thu hút sự chú ý đặc biệt của cả những người vốn không biết gì về kiến trúc. Riêng với Sri Lanka, Bawa đạt đến địa vị như một siêu sao, danh tiếng của ông được ghi nhận hơn bao giờ hết. Khi đất nước này đón nhận làn sóng cải cách qua việc trở thành điểm nóng du lịch sau cuộc nội chiến 26 năm kết thúc hồi 2009, Sri Lanka đã trở nên nổi tiếng với hai điều: Bãi biển và Geoffrey Bawa.

Geoffrey Bawa.

“Tôi nghĩ Geoffrey sẽ thích việc mọi người đều đang đi trên đường mòn mang tên ông,”Dominic Sansoni nhận xét về di sản của vị kiến trúc sư. Sansoni là một nhiếp ảnh gia và là chủ tiệm cafe, phòng triển lãm, tiệm thời trang Barefoor nổi tiếng. Ông thừa kế lại cửa hàng từ người mẹ là Barbara Sansoni – một nghệ sĩ Sri Lanka nổi tiếng, đồng thời là người bạn, đồng sự thân thiết của Geoffrey Bawa.

Nhà Colombo

Trên con đường mòn Bawa dẫn đến Colombo – điểm đến đầu tiên của hành trình, tác giả nhận ra rằng không cần liên tục đuổi theo cái bóng của Bawa khi việc bắt gặp những di sản ông để lại là điều tất yếu. Tác giả đi theo một hình kim đồng hồ từ hòn đảo đến thủ đô nơi vị kiến trúc sư đã từng sinh sống và làm việc gần cả cuộc đời, sâu trong lòng Sigiriya để đến Kandalama – khách sạn nổi tiếng của ông, nằm về phía nam qua khu vực trồng trà của Sri Lanka, giữa cảnh trí mờ ảo của sương mù, và dọc theo bờ biển nơi có những khách sạn, căn nhà do ông thiết kế tận dụng phong cảnh miền biển cùng khí hậu ẩm đặc trưng.

Nhà Sunethra Bandaranaike, Horagolla, Sri Lanka. Giai đoạn 1984 – 1986

Ngày nay, Bawa được coi là cha đẻ của phong cách kiến trúc Hiện đại Nhiệt đới, một trào lưu quốc tế phát triển trong thập niên 50, 60 để thích ứng với những vùng có khí hậu nóng. Nhưng với những ai hiểu rõ về ông và những công trình ông thiết kế nhất thì sự thật lại không phải vậy.

Hành trình thăm quan di sản của Bawa.

“Khi bắt đầu hành nghề vào năm 1958, Bawa đã bắt đầu với phong cách Hiện đại Nhiệt đới,” David Robson – một giáo sư, chuyên gia về Bawa, tác giả cuốn Đi tìm Bawa: Bậc thầy Kiến trúc Sri Lanka cho biết. “Nhưng sau đó ông đã bỏ cách làm này vì không phù hợp. Một trong những tinh túy của phong cách Hiện đại Nhiệt đới là ngôn ngữ kiến trúc đó có thể dùng ở bất cứ đâu. Kiến trúc của Geoffrey Bawa ảnh hưởng sâu sắc bởi chính đất nước Sri Lanka.”

Chính Sri Lanka là động lực đằng sau mọi thiết kế của Bawa. Ông đã kết hợp kiến trúc thuộc địa với bản địa, sử dụng vật liệu như đá, gỗ ở địa phương và kết cấu mái cao, thông khí, khoảng nhô lớn đặc thù với khí hậu gió mùa, kiến trúc đa tầng. Tất cả đều mang tính chất bền vững, rất lâu trước khi chúng trở thành chuẩn quy kiến trúc thế giới, ranh giới đan xen trong – ngoài bất tận, nội thất chất chứa dấu ấn nghệ thuật và may mặc bản địa.

Nhà nguyện Nazareth do Bawa thực hiện ở Bandarawela.

Tuy đến tuổi 38 mới làm kiến trúc, từng học tiếng Anh ở London hồi Thế chiến II. Trước khi gia nhập Hiệp hội Kiến trúc tại đây, Bawa đã có nền tảng để đưa Sri Lanka vào một thời kỳ độc lập mới: Ông sinh ra trong một gia đình có bố theo đạo Hồi và mẹ là một người Burgher gốc Hà Lan, mang trong mình dòng máu Scotland, Đức, Anh, Ả Rập, Hà Lan và Sinhalese, một sự phản ánh văn hóa đa dạng đã có ở Sri Lanka hàng thế kỉ.

The Ruhuna University Campus.

“Sri Lanka là một quốc gia rất nhỏ – chỉ bằng 1/15 Ấn Độ, nhưng rất giàu giá trị di sản kiến trúc có từ 2,500 năm trước.” Robson cho biết thêm. “Quốc đảo này chất chứa bản sắc. Kiến trúc của Bawa là sự kết hợp phong cách Hiện đại mà ông đã học được ở Anh cùng với những quan sát về kiến trúc Sri Lanka.”

Năm 1968, Bawa từng viết về thiết kế kiến trúc tiền thuộc địa ở Sri Lanka: “Khi nhìn những ưu điểm thiết kế từ các công trình cũ, có thể thấy chúng rất gắn bó tới đảo Ceylon trên mọi mặt, từ khí hậu, môi trường đến nhu cầu xã hội.”

33rd Lane.

Một ví dụ tiêu biểu là căn nhà của Bawa, 33rd Lane, bao gồm 4 căn nhà gỗ trên một khu phố đã được cải tạo ở Colombo: Ngôi nhà là chuỗi các hành lang hướng ra các khoảng sân theo sắp xếp ngẫu hứng. Bố cục giống như một mê cung với cách bài trí chiết trung ở từng góc nhà: Cột Chettinad, tượng Kitô, Hindu và tượng Phật, nội thất từ thời thuộc địa Hà Lan, bàn ăn bằng bê tông gắn với mặt đất, xung quanh là những chiếc ghế trắng do Eero Saarinen thiết kế.

33rd Lane House.

“Ông từng được hỏi: ‘3 điều làm nên một căn nhà nhiệt đới là gì?’” Anjalendran nhớ lại. “Ông đáp rằng đó là hiên, sân trong và không có kính.” Tác giả đã được trải nghiệm triết lý này ngay tại 33rd Lane. Ở phòng khách bên ngoài một khoảng sân mở, bầu không khí rất mát mẻ. Ánh sáng chiếu vào mọi góc nhà, chim bay ra vào, ranh giới bên trong và ngoài đan xen vào nhau một cách hài hòa. Nắng nóng và khí ẩm là đặc trưng của Sri Lanka, song Bawa đã sáng tạo cách sống tốt nhất ở miền khí hậu này.

33rd Lane House.

Khi ông qua đời vào năm 2003, sau cơn tai biến khiến ông bị liệt trong 5 năm cuối cuộc đời. Quỹ Geoffrey Bawa đã biến căn nhà thành một bảo tàng lưu trữ có tour giới thiệu hàng ngày, cùng một nhà khách có hai phòng mà khách có thể đặt ở qua đêm. Văn phòng cũ của ông được cải tạo thành Gallery Café, một nhà hàng và phòng trưng bày nghệ thuật, chiếc bàn dài của ông được dùng để bày biện các món ăn trong một khoảng sân có cây che bóng mát.

Bawa có hai công trình công cộng tiêu biểu nhất ở Colombo: Seema Malaka, một ngôi đền Phật giáo nổi trên Hồ Beira, và Nghị viện Sri Lanka, với thiết kế bất đối xứng và mái dốc lấy cảm hứng từ kiến trúc cổ điển thời kỳ Anuradhapura, có từ thế kỷ 3 trước CN và thế kỷ 10 sau CN. Khi công trình hoàn thành vào năm 1982, tên tuổi của Bawa đã được củng cố và vang xa hơn ở đảo quốc này.

“Hỏi một tài xế tuk-tuk rằng ai là người xây nghị viện, người đó cũng sẽ biết ngay là Geoffrey Bawa.” Kiến trúc sư Channa Daswatte – người từng làm việc thân tín với Bawa trong những năm cuối đời và một người thụ ủy của quỹ Geoffrey Bawa cho hay.

Ở đây ai cũng muốn gắn một câu chuyện của họ với Geoffrey Bawa, tác giả thấy câu nói “George Washington đã ngủ ở đây” tương đương với “Geoffrey Bawa đã xây công trình này” khi đặt chân đến Sri Lanka. Niềm tự hào với những đóng góp của vị kiến trúc sư đã nâng tầm công trình của ông lên biểu tượng quốc gia. Trong cuốn Đi tìm Bawa, tác giả thấy rằng Sri Lanka mong muốn thừa hưởng những mối liên kết mong manh nhất giữa quê hương của họ và những công trình được coi như báu vật quốc gia mà Bawa đã xây. Các tạp chí bất động sản ở Colombo thường quảng cáo những ngôi nhà “xây theo kiểu Bawa” và gắn tên ông với nhiều căn nhà được rao bán khác. Ngày nay, các công ty du lịch có tour đi theo hành trình của Bawa, những khách sạn ông thiết kế khắp cả nước thường xuyên được khách tham quan liên hệ.

“Kandalama có bầu không khí giống một cung điện cổ nằm trên một tảng đá.” Robson nói với tác giả bài viết. Khi đến khách sạn nhìn ra một hồ nước ở Dambulla sau một ngày lái xe dài, đi qua bàn tiếp tân tới một đường hầm đá, tác giả thấy như đang đi xuống một hang động xưa cho dù khách sạn hoàn thành vào năm 1992. Ở phía xa là pháo đài đá Sigiriya, một thành trì có từ thế kỷ thứ 5 và thuộc phần lớn điểm cực Nam của tam giác Di sản Thế giới – một điểm đến thường xuyên ở Sri Lanka. Bawa không xây một công trình liên kết xa hoa nào, thay vào đó ông đã tạo ra một không gian chuyển tiếp hài hòa với bối cảnh và địa hình.

Khách sạn Kandalama.

“Quang cảnh giống với những ngôi đền trong hang và cũng như một căn cứ của James Bond giữa Sri Lanka. Quả là một khách sạn có một không hai ở bất kỳ đâu trên thế giới.” Daswatte chia sẻ. Công trình hợp tác đầu tiên giữa ông và Bawa chính là Kandalama.

Tác giả ở trong phòng 507, nơi Bawa luôn ở mỗi khi đến thăm, ông thích hồ và quang cảnh rừng. Khách sạn có thiết kế mở những lối đi, đất bao quanh để tối ưu tầm nhìn ra hồ, đồng thời vừa kín đáo để khi nhìn từ hồ nước, công trình chỉ ẩn hiện ở mức đủ thấy. Một trong những điểm nhấn ở đây là chú chim cú bằng sắt giống như đang bay trên một cầu thang, tác phẩm của Lakshman “Laki” Senanayake, một nghệ nhân từng làm việc không ít lần trong các công trình của Bawa. 

Chú chim cú của Lakshman “Laki” Senanayake.

Khi hay tin Senanayake sống ở một dinh cư gần Kandalama, tác giả đã gọi để xin một chuyến ghé thăm. Tất nhiên không phải là ngoại lệ: Khu vườn nước của Laki ở Diyabubula đã trở thành một điểm đến riêng cho những ai ngưỡng mộ Bawa và bị mê hoặc bởi những tác phẩm Senanayake góp vào công trình của vị kiến trúc sư. 

“Mời đi theo tiếng nhạc,” một nhân viên dặn tác giả khi đến nơi. Phía trên những bậc thang là một không gian mở nhìn ra vườn ao với những bức điêu khắc hình ngựa, tê giác, chim cùng nhạc jazz phát ra từ những chiếc loa được sắp xếp có chủ ý. Ở một bên quang cảnh thơ mộng là Senanayake trong bộ áo sarong đỏ, mắt nhắm hờ, nhẹ nhàng đưa tay theo giai điệu như một nhạc trưởng.

Senanayake có một sức hút và sự dí dỏm của riêng ông, đùa vui với khách qua những câu chuyện vụn vặt khi ông còn làm việc với Bawa. Tác giả cảm thấy một sự tôn trọng với phong cách này của người nghệ sĩ.

“Điều tôi thấy ở Geoffrey là sự mưu cầu cái đẹp từ những người xung quanh. Đó là lý do các tác phẩm của tôi đều gắn với ông ấy, bởi chúng là những kiệt tác kiến trúc đẹp đẽ.”

Từ Dambulla, tác giả đi về phía nam tới vùng trồng trà nổi tiếng của Sri Lanka, nghỉ giữa Kandy và Nuwara Eliya trước khi lên tàu nhìn ngắm những đồn điền bên đường ray. Người viết theo dấu các công trình khác mà kiến trúc sư xây bên bờ biển: Nhà nguyện Nazareth ở thị trấn Bandarawela có sàn đá granite, tường kính, kết cấu đá vụn hài hòa với miền thiên nhiên ở xung quanh. Khách sạn Last House ở Tangalle là một trong những công trình cuối của Bawa, hay ngọn hải đăng Jetwing gần pháp đào Galle.

Điểm nổi bật nhất của khách sạn này đối với những người đi trên hành trình khám phá kiến trúc của Bawa, là một cầu thang ba tầng dẫn từ cổng đến khu sảnh đối diện ra biển, nơi có hàng tá bức điêu khắc của Senanayake miêu tả cảnh quân Bồ Đào Nha do Lourenço de Almeida chỉ huy xâm lược Sri Lanka.

The Last House. Ảnh: Kesara Ratnavibhushana

Trong gần hai tuần ở Sri Lanka, tác giả thường xuyên thấp thỏm trước nguy cơ mưa lớn. Nhưng khi đặt chân đến Galle thì mới được chứng kiến những gì làm nên chất nhiệt đới ở quốc gia này. Thác nước đổ ra trong bầu trời xế chiều che mờ mọi thứ với một sắc huyền ảo. Đó là kiểu thời tiết thường sẽ khiến tác giả đóng hết cửa lại, nhưng với kết cấu an toàn do Bawa thiết kế, người viết đón nhận tất cả hơi ẩm của khí, đất gió mùa với cửa sổ rộng mở, và cũng thật đột ngột như khi thác đổ, trải nghiệm này chấm dứt chỉ trong tích tắc. 

“Geoffrey Bawa là một người rất ‘thiên nhiên’”, hướng dẫn viên Dielon trang nghiêm nói với người viết khi đứng ở Lunuganga – ngôi nhà của ông ở Bentota, bờ biển tây nam Sri Lanka, đây là ngôi nhà nổi tiếng nhất của vị kiến trúc sư. Từng góc bên trong Lunuganga đều được thiết kế để tận dụng tối đa vẻ đẹp tự nhiên. Mọi khu vực đều có điểm nhấn riêng vào mỗi thời gian trong ngày, phụ thuộc vị trí mặt trời. Hiên phía nam để dùng bữa sáng nhìn ra một miếu thờ Phật ở ngọn đồi phía xa, một bàn ăn trưa nằm dưới cây mít với chiếc chuông lấy từ chùa dùng để gọi nhân viên, một nơi che mát để nghỉ ngơi buổi chiều, khu vực ngắm hoàng hôn có chỗ đặt vài chiếc ghế, và một bàn ăn trong hiên gần tán cây yêu thích của Bawa.

Ở 33rd Lane, Colombo. Khách có thể đến ở trong một trong 5 dinh cư mà Bawa đã mua lại vào năm 1947 và dành 50 năm làm thiết kế. Đây là nơi bạn bè ông thường đến thăm, một nhóm trí thức có cùng tư tưởng: Barbara Sansoni, Laki Senanayake, kiến trúc sư Ulrik Plesner và Ismeth Raheem, nghệ sĩ người Úc Donald Friend, Ena de Silva. Họ đã cùng làm việc để gây dựng một đất nước Sri Lanka trong thời kỳ độc lập.

Sau khi mất, tro cốt của kiến trúc sư Geoffrey Bawa đã được rải trên diện tích hơn 105.000m2 ở Lunuganga.

Điểm dừng cuối cùng trên hành trình của tác giả là thị trấn bên biển Kalutara, nơi Bawa đã cải tạo Khách sạn Vườn Sinbad vào những năm 90. Đến 2016, công trình đã trở thành Anantara Kalutara. Câu chuyện về công trình này giống như một phép lạ, 18 tháng sau khi Bawa bắt đầu làm việc, Sri Lanka trải qua 1 cuộc nội chiến, việc xây dựng phải tạm ngưng. Rồi cơn sóng thần năm 2004 đã phá hủy phần còn lại của nền móng. Khi Anantara tiếp quản phần còn lại vào năm 2012, công ty đã gọi Daswatte, người cùng lên thiết kế gốc với Bawa để hoàn thành công trình sát bản vẽ nhất có thể. “Chúng tôi đã dùng những bản vẽ trong kho lưu trữ về Bawa, kết hợp với ký ức của chính tôi cùng Geoffrey, tôi nghĩ là ông sẽ rất hài lòng với kiến trúc công trình này.”

Những người có tư tưởng thuần túy như Robson và Anjalendran bất đồng cho rằng khách sạn không nằm trong các công trình chính của Bawa, vì nó được hoàn thành sau khi ông mất và đã có cải biên thiết kế trong những năm sau đó. Nhưng sau khi đi trên hành trình khám phá di sản của kiến trúc sư, người viết có thể thấy tinh thần của ông trong khối nhà chính với những mái cao, hàng lang rộng, sự kết hợp nội thất thuộc địa Hà Lan, trong cách dùng những rầm treo lớn từ xưởng của Ena Da Silva, cách ông đưa lối đi chung vào trong thiết kế giống ở Lunuganga. Có cả một thư viện Geoffrey Bawa chứa các bản vẽ đóng khung, hay phòng trà cao cấp ở Lunuganga cách đó một tiếng lái xe. 

Anantara Kalutara

Bằng một cách nào đó, sự tái sinh của Khách sạn Vườn Sinbad thành Anantara Kalutara là hoán dụ cho sự phục hưng của Sri Lanka sau cuộc nội chiến hàng thập kỷ. Đảo quốc này giờ lại mở cửa với khách du lịch quốc tế, làm sống dậy di sản của kiến trúc sư Geoffrey Bawa mà suýt nữa đã bị mất trong chiến tranh và thiên tai. Tầm ảnh hưởng của ông còn mãi với Sri Lanka.

Kiến trúc sư Geoffrey Bawa

“Giờ chúng ta có thể không để ý. Nhưng thành tựu của Geoffrey Bawa vào cuối giai đoạn thuộc địa, đầu thời kỳ độc lập đã cho người dân Sri Lanka thấy văn hóa và truyền thống của họ có ý nghĩa như thế nào.” Robson cho biết. “Khi đất nước được phục hồi vào thập niên 50, ông là một trong những người đã khai phá tiềm năng văn hóa mới cho dân tộc.”

Theo Sarah Khan

Đóng
Đóng

Đăng nhập

Đóng

Giỏ hàng (0)

Giỏ hàng đang trống Chưa có sản phẩm nào.