hổ Hà là làng nghề thuộc xã Vân Hà huyện Việt Yên tỉnh Bắc Giang, một ngôi làng cổ còn giữ được những nét cơ bản của làng quê đồng bằng Bắc Bộ như cây đa, bến nước, sân đình, những nếp nhà cổ san sát nằm sâu trong các ngõ hẻm cổ kính. Dân Thổ Hà hoàn toàn không có ruộng, bao đời sống bằng gạo chợ nước sông, thu nhập từ nghề thủ công và buôn bán nhỏ. Trước 1960 làng nổi tiếng về nghề làm gốm, từ 1990 lại đây nổi tiếng về nghề làm bánh đa nem.

Đặc điểm địa lý, làng Thổ Hà nằm trên bờ sông Cầu nên giao thông đường thủy rất thuận tiện, thuyền bè đi lại tấp nập, ngay cả tàu lớn cũng xuôi ngược theo dòng. Xưa kia, sản phẩm gốm của làng cũng theo đường sông chở tới bán ở các vùng miền cả nước. Với ba mặt sông như một hòn đảo, ai muốn ra khỏi làng đều phải đi qua một trong ba bến đò: bến Chùa ở trước cửa đình, bến đò dưới nằm ở xóm Bốn, bên đò trên ở xóm Một. Trước kia đò do người chèo trông rất thơ mộng, nhưng ngày nay đều được gắn máy nên đò chở khách nhanh hơn. Dọc bờ sông hiện có thuyền bè của dân vạn chài sinh sống.

Trong quy hoạch, Thổ Hà có một trục đường chính chạy theo chiều dòng chảy sông Cầu lần lượt qua 4 xóm. Vuông góc với trục đường chính là các ngõ xóm sâu và hẹp. Có hai đường vào làng: đường thủy qua bến đò từ phía Nam, đường bộ qua cổng làng từ phía Bắc, bến đò và cổng làng chỉ cách nhau 100 mét. Cách đây vài chục năm, làng còn nghèo nên dễ nhận ra dấu tích của nghề gốm là những bức tường ngõ cổ và bức tường nhà xây toàn bằng những mảnh gốm vỡ hay tiểu sành phế phẩm mà không dùng chút vôi vữa nào, chỉ dùng bùn của sông Cầu để kết dính. Sau này, khi đời sống người dân được cải thiện, những bức tường kiểu này đã được xây lại bằng gạch và xi măng, hiện chỉ còn rất ít đoạn tường cổ xót lại.

Trước thập niên 1990, nước sông Cầu chảy qua làng còn rất trong, mọi sinh hoạt trong làng đều dùng nước sông để ăn uống, ngày hè mọi người ra tắm sông thỏa thích. Sau đó, dòng chảy dần ô nhiễm nặng do chất thải của các nhà máy trên Thái Nguyên trôi về khiến nước sông không thể dùng để ăn uống và tắm giặt được nữa, mỗi gia đình đã đào giếng và dùng nước giếng trong sinh hoạt hàng ngày. Năm 2008, chính quyền tiến hành bê tông hoá đường làng, ngõ xóm và các rãnh thoát nước được lắp đặt chìm, tuy vậy nghề nuôi lợn và làm bánh đa nem cũng khiến cho môi trường trở nên ô nhiễm trầm trọng do các chất thải sinh hoạt và chăn nuôi không qua xử lý, xỉ than của các lò làm bánh đa nem đều đổ xuống sông. Quay về tìm hiểu nghề gốm, từ thế kỉ 12 Thổ Hà đã là một trong ba trung tâm gốm sứ cổ xưa nhất của người Việt, bên cạnh Phù Lãng và Bát Tràng. Đây từng là một thương cảng gốm tấp nập của vùng Kinh Bắc, giúp người dân xây dựng một quần thể kiến trúc đình, chùa, văn chỉ, cổng làng, điếm bề thế uy nghi.

Giai đoạn hơn 20 năm từ những năm 1940 tới giữa những năm 1960, gốm Thổ Hà rất phát triển nên nhà nước thành lập Xí nghiệp gốm Đá Vang trên vùng đồi núi của làng Lát cách Thổ Hà 3 km về hướng Bắc, toàn bộ dân làm gốm của Thổ Hà thành công nhân của xí nghiệp, ăn lương nhà nước. Đầu những năm 1980, kinh tế của thời bao cấp vô cùng khó khăn, nhiều công nhân đã bỏ Xí nghiệp gốm để về làm hàng. Đến năm 1988, đồ nhựa đã trở nên thông dụng, các sản phẩm như chum, vại bằng sành vừa to vừa nặng khó mà bán được nên Xí nghiệp gốm Đá Vang giải thể, đặt dấu chấm hết cho nghề gốm gần 900 năm của làng Thổ Hà. Không còn nghề gốm, bà con ở Thổ Hà chuyển sang nghề mới là làm bột gạo và nấu rượu từ sắn. Thời gian này nấu rượu từ gạo và buôn bán rượu vẫn bị cấm. Bột gạo ngoài sản phẩm chính là bánh đa nem người dân còn sản xuất mỳ gạo và bánh đa to rắc vừng. Nhờ nghề làm bánh đa nem và nuôi lợn nên dân làng dần cải thiện đời sống hơn xưa, phần lớn các gia đình đều có xe máy, tủ lạnh, ti vi, máy giặt, sinh hoạt không khác thành phố là mấy. Trước đây người làm bánh đa nem phải hì hục quạt lò để tráng bánh bằng phương pháp thủ công, nhưng từ khi có điện, với kỹ thuật tráng bánh mới theo dây chuyền cho năng suất cao đã giảm bớt sự vất vả của con người, năng suất tăng lên gấp ba đến bốn lần. Tuy nhiên, các hộ dân sản xuất bánh đa nem vẫn còn ở mức nhỏ lẻ, chưa có thương hiệu, bánh đa nem Thổ Hà chưa vào được các siêu thị ở những thành phố lớn.

Về giá trị kiến trúc truyền thống, các công trình cổ hiện còn tại Thổ Hà gồm ba di tích lịch sử văn hóa được nhà nước công nhận là Đình, Chùa, Văn Chỉ, trong đó có gần hai chục tấm bia đá ghi chữ nho ở cả hai mặt; Cổng làng, bốn ngôi Điếm của bốn xóm và một số ngôi nhà cổ. Cổng làng Thổ Hà từng có kiến trúc đẹp, bề thế và cổ kính, là một trong những chiếc cổng đẹp nhất ở vùng hạ và trung lưu sông Cầu, tuy nhiên sau khi xây mới đã không còn giữ được nét tinh tế xưa. Quanh khu vực cổng làng, đình và chùa có rất nhiều cây đa đều hàng trăm năm tuổi.